Garagumyň çägeliklerinde we Köpetdagyň eteklerinde nähili täsin güýçüň gizlenip ýatandygy barada oýlanyp gördüňizmi? Gurak howada, çägelikde ösüp oturan tikenekli ösümlige ýa-da ýönekeýje ota üns bermän geçmek aňsat. Emma şol ösümlikleriň her biriniň özboluşly aýratynlygy, tebigatyň syrly dünýäsinde öz orny bar.
Suw az bolan ýerde ösümlikler nähili ýaşap bilýär? Göz öňüne getiriň: tomusda çölüň howasy kyrk gradusdan hem geçýär, aýlap ýagyş ýagman bilýär, Gün bolsa ýeri gyzdyrýar. Şeýle şertlerde ösümlikler ýaşap galmak üçin dürli uýgunlaşmalary edinýärler. Olaryň düzümindäki efir ýaglary, witaminler we flawonoidler ýaly maddalar ösümlikleriň aýratynlyklarynyň möhüm bölegidir. Käbir ösümlik maddalary adam saglygy üçin hem peýdaly bolup, lukmançylykda we halk tebipçiliginde ulanylýar. Tebigatyň bu baýlygy bizi haýran galdyrýar: ösümlikler dünýäsi heniz öwrenilmeli köp syry özünde saklaýar.
Lukmançylyk we biologiýa bilen gyzyklanýan ýaşlar üçin Gurbanguly Berdimuhamedowyň köp jiltli «Türkmenistanyň dermanlyk ösümlikleri» atly ensiklopediýasy gymmatly gollanmalaryň biridir. Bu eseri okamak we öwrenmek arkaly ýaşlar ýurdumyzyň ösümlik dünýäsi, onuň baýlygy hem-de dermanlyk ösümlikleriň aýratynlyklary barada has giň düşünje edinip bilerler. Şeýle kitaplar tebigata bolan garaýşymyzy baýlaşdyryp, onuň her bir baýlygyny öwrenmäge höwes döredýär.
Ensiklopediýanyň birinji jiltinde buýan (Glycyrrhiza glabra) ösümliginiň aýratynlyklary, himiki düzümi, derman serişdelerini taýýarlamakda ulanylyşy barada maglumat berilýär. Buýanyň köküniň ylmy lukmançylykda we halk tebipçiliginde peýdalanylyşy bilen tanyşmak, dermanlyk ösümlikleriň ähmiýetine has gowy düşünmäge mümkinçilik berýär. Şol bir wagtyň özünde, ösümliklerden taýýarlanan serişdeleriň hem lukmanyň maslahatyna laýyklykda ulanylmalydygyny ýatdan çykarmaly däldiris.
Şu gün mekdep partasynda oturyp, ylym-bilim hakynda arzuw edýän her bir okuwçy üçin şeýle kitaplar ýol görkeziji bolup biler. Ene topragymyz bize tebigy baýlyklaryň ençemesini eçilipdir. Olary tanamak, öwrenmek we aýawly peýdalanmak biziň borjumyzdyr. Gahryman Arkadagymyz we Arkadagly Gahryman Serdarymyz ýaş nesliň bilimli, giň dünýägaraýyşly bolup ýetişmegine uly üns berýärler. Biz bolsa bu mümkinçiliklerden peýdalanyp, yhlas bilen okamaly, öwrenmeli we gözel tebigatymyzy gorap saklamalydyrys.
Türkmen topragynda ösýän dermanlyk ösümlikler tebigatymyzyň baýlygynyň aýdyň subutnamasydyr. Olary öwrenmek diňe bir geçmişden gelýän tejribä düşünmäge däl, eýsem häzirki zaman ylmynyň gazananlary bilen tebigatyň mümkinçiliklerini deňeşdirmäge hem ýardam berýär. Her bir ösümligiň aýratynlygyny öwrenmekde ünsli gözegçilik, ygtybarly maglumat we ylmy çemeleşme möhüm ähmiýete eýedir.
Dermanlyk ösümlikler barada gürrüň edilende, olaryň peýdaly taraplaryny bilmek bilen birlikde, olary dogry tanamagyň we seresaply ulanmagyň zerurdygyny hem ýatda saklamak gerek. Ösümligiň peýdaly hasaplanmagy onuň islendik ýagdaýda ýa-da islendik mukdarda ulanylyp bilinjekdigini aňlatmaýar. Şonuň üçin dermanlyk ösümlikler baradaky maglumatlary kitaplardan we hünärmenlerden öwrenmek, saglyk bilen bagly meselelerde bolsa lukmanyň maslahatyna eýermek wajypdyr.
Tebigaty goramak hem bu baýlyga bolan hormatyň aýrylmaz bölegidir. Ösümlikleri köki bilen sogrup ýok etmezlik, seýrek duş gelýän görnüşleri aýawly saklamak, olaryň ösýän ýerlerini hapalamazlyk her birimiziň gündelik durmuşymyzda berjaý edip biljek ýönekeý, emma ähmiýetli işlerimizdir. Tebigy baýlyklary rejeli peýdalanmak arkaly geljek nesilleriň hem bu gözelligi görmegine mümkinçilik döredýäris.
Şeýle eserleri okamak ýaşlarda ylma bolan gyzyklanmany artdyrýar, gözleg geçirmek we täze maglumatlary öwrenmek endiklerini ösdürýär. Kitap sahypalarynda berilýän maglumatlar okuwçylary özbaşdak pikirlenmäge, sorag bermäge we tebigatyň hadysalaryna has içgin göz aýlamaga höweslendirýär. Belki, şu gün dermanlyk ösümlikler barada okap oturan okuwçylaryň käbiri ertir bu ugurda ylmy barlag alyp barar.
Şeýlelikde, dermanlyk ösümlikler diňe bir tebigatyň gözelligi däl, eýsem öwrenmäge, goramaga we jogapkärçilik bilen peýdalanmaga mynasyp baýlykdyr. «Ýaşyl hazyna — saglygyň çeşmesi» diýen düşünje hem tebigatyň peşgeşlerine sarpa goýmagy, ylma daýanmagy we saglyga aýawly çemeleşmegi ýatladýar. Tebigaty tanamakdan başlanýan gyzyklanma bilim bilen utgaşsa, ol jemgyýet üçin peýdaly işe öwrülip biler.
Melek Hajyberdiýewa
Balkan welaýatynyň Balkanabat şäheriniň
1-nji orta mekdebiniň 12-nji synp okuwçysy