Çagalar – biziň geljegimiz!

Ber­ka­rar döw­le­tiň tä­ze eý­ýa­my­nyň Gal­ky­ny­şy döw­rün­de sag­ly­gy go­ra­ýyş ul­ga­my­ny mun­dan beý­läk-de kä­mil­leş­dir­mek, pu­da­gyň inf­rast­ruk­tu­ra­sy­ny düýp­li döw­re­bap­laş­dyr­mak, öň­de­ba­ry­jy in­no­wa­sion teh­no­lo­gi­ýa­la­ry or­naş­dyr­mak, ýo­ka­ry de­re­je­li hü­när­men­le­ri taý­ýar­la­mak, ama­ly luk­man­çy­lyk bo­ýun­ça da­şa­ry ýurt­ly hyz­mat­daş­lar bi­len ne­ti­je­li gat­na­şyk­la­ry pug­ta­lan­dyr­mak ýa­ly we­zi­pe­ler Di­ýa­ry­myz­da dur­mu­şa ge­çi­ril­ýän giň ge­rim­li öz­gert­me­le­riň mö­hüm ugur­la­ry­dyr. «Sag­lyk» Döw­let mak­sat­na­ma­sy­nyň üs­tün­lik­li ama­la aşy­ryl­ma­gy esa­syn­da Türk­me­nis­tan ila­tyň sag­ly­gy­ny go­ra­mak we ber­kit­mek ba­bat­da örän uly üs­tün­lik­le­ri ga­za­nyp, dün­ýä jem­gy­ýet­çi­li­gi­niň, hal­ka­ra gu­ra­ma­la­ryň, şol san­da BMG-niň hem-de onuň iri dü­züm­le­ri­niň — Bü­tin­dün­ýä Sag­ly­gy Go­ra­ýyş Gu­ra­ma­sy­nyň (BSGG), Ça­ga­lar gaz­na­sy­nyň (ÝU­NI­SEF) giň gol­da­wy­na my­na­syp bol­dy. Ýur­du­myz bu gu­ra­ma­lar bi­len iş­jeň hyz­mat­daş­lyk ed­ýär.

Döw­re­bap luk­man­çy­lyk mer­kez­le­rin­de hal­ka­ra öl­çeg­le­re la­ýyk gel­ýän ýo­ka­ry hil­li luk­man­çy­lyk hyz­mat­la­ry­nyň köp gör­nüş­le­ri hö­dür­le­nil­ýär. Bu mer­kez­ler­de or­naş­dy­ry­lan öň­de­ba­ry­jy en­jam­lar hem bar bo­lan ke­sel­le­ri ir­ki dö­wür­ler­de anyk­la­ma­ga, iň tä­sir­li be­je­riş çä­re­le­ri­ni kes­git­le­mä­ge müm­kin­çi­lik ber­ýär.

Çagalaryň we ýetginjekleriň psihomotor ösüşi — bu diňe bir beden däl, eýsem akyl, duýgy we hereket işjeňliginiň bütewi sazlaşykda kämilleşmegidir. Bu fiziologik proses nesil yzarlaýjylykdan başlap, daşky gurşawyň täsirlerine çenli örän giň faktorlar toplumy bilen şertlendirilýär.

Psihomotor ösüş — bu merkezi nerw ulgamynyň kemala gelmeginiň we daşky dünýä bilen özara täsiriniň görkezijisidir. Bu ösüşe aşakdaky esasy faktorlar topary göni täsir edýär:

1. Biologik we Genetika Faktorlary

Ösüşiň başlangyç binýady genetik kody arkaly goýulýar.

• Nesil yzarlaýjylyk: Bedeniň gurluşy, madda çalşygynyň aýratynlyklary we nerw ulgamynyň görnüşi nesilden-nesle geçýär.

• Prenatal (dogrumdan öňki) döwür: Enäniň göwrelilik döwründäki saglyk ýagdaýy, iýmitlenişi we ruhy ýagdaýy çaganyň geljekki psihomotor binýadyny kesgitleýär.

2. Ekologik we Daşky Gurşaw Faktorlary

Daşky gurşawyň hili bedeniň fiziologik ösüşine düýpli täsir edýär:

• Ekologiýa: Arassa howa, agyz suwunyň hili we radiasiýa fonunyň kadalylygy ösüş bökdençlikleriniň öňüni alýar.

• Klimat şertleri: Gün şöhlesiniň ýeterlik bolmagy (D witamininiň sintezi üçin) süňk we myşsa ulgamynyň, şeýle hem nerw işjeňliginiň kadaly bolmagyna kömek edýär.

3. Iýmitleniş Faktorlary

Dogry we balanslaşdyrylan iýmitleniş psihomotor ösüşiň “ýangyjydyr”.

• Beloklar we witaminler: Beýniniň kämilleşmegi we myşsa dokumalarynyň ösmegi üçin beloklar, ýod, demir we omega-3 ýaly elementler zerurdyr.

• Mikroelementleriň ýetmezçiligi: Mysal üçin, ýod ýetmezçiligi intellektual ösüşiň haýallamagyna, demir ýetmezçiligi bolsa çaganyň çalt ýadamagyna we ünsüniň dagamagyna sebäp bolup biler.

4. Durmuş we psihologik Şertler

Çaganyň gurşawy onuň emosional-erki we motor işjeňligini oýandyryjy güýçdür:

• Maşgala gurşawy: Ata-enäniň ünsi, çaga bilen geçirilýän oýunlar we gepleşikler onuň gürleýiş hem-de sensor ösüşini çaltlandyrýar.

• Bilim we terbiýe: Mekdebe çenli edaralar we mekdep, çaganyň jemgyýetçilik ukyplaryny we inçe motorikasyny (el hünäri, ýazuw we ş.m.) kämilleşdirýär.

5. Bedenterbiýe we hereket işjeňligi

Hereket — psihomotor ösüşiň esasy guralydyr.

• Sport we oýunlar: Yzygiderli fiziki maşklar gan aýlanyşygy gowulandyrýar, bu bolsa beýniniň kislorod bilen has gowy üpjün edilmegine we neýron baglanyşyklarynyň berkemegine getirýär.

• Gipodinamiýa (hereket azlygy): Häzirki zaman sanly tehnologiýalaryň (gadžetleriň) aşa köp ulanylmagy, çagalarda fiziki ösüşiň haýallamagyna we üns toplamak ukybynyň peselmegine eltip biler.

Çagalaryň we ýetginjekleriň psihomotor ösüşi köptaraply prosesdir. Bu ugurda iň oňat netijeleri gazanmak üçin sagdyn iýmitlenişi, işjeň hereketi we oňat psihologik gurşawy sazlaşykly utgaşdyrmak möhümdir. Döwlet derejesinde durmuşa geçirilýän saglygy goraýyş maksatnamalary hut şu faktorlaryň oňyn täsirini ýokarlandyrmaga gönükdirilendir.

Mahlasy, biziň ýurdumyzda eneligi we çagalygy goramak, ýaş nesli sazlaşykly terbiýeläp ýetişdirmek türkmen halkynyň Milli Lideriniň başyny başlan we häzirki döwürde hormatly Prezidentimiz tarapyndan üstünlikli durmuşa geçirilýän durmuş ugurly syýasatyň ileri tutulýan ugurlarynyň biridir. Çaganyň şahsyýetiniň kemala gelmegi onuň ýaşap oturan gurşawyna gönüden-göni bagly bolany üçin, ýurdumyzda çagalaryň sazlaşykly ösmegini üpjün etjek gurşawy döretmek möhüm ugurlaryň hatarynda durýar. Sport bilen meşgullanmak ýa-da döredijilik işlerine gatnaşmak çagalaryň ruhy taýdan ösdürilmegine uly mümkinçilik döredýär. Ýaş nesliň beden we ruhy taýdan sagdyn ösmegi bolsa ýurdumyzy mundan beýläk hem ösüş ýolunda öňe alyp barmagyň berk binýadydyr. Şonuň üçin ýurdumyzda çagalaryň boş wagtlaryny peýdaly we medeni taýdan geçirmekleri üçin ähli şertler döredilýär.

Sagdyn bolmaga hukuk — munuň özi diňe bir ynsanyň esasy hukuklarynyň biri bolman, döwletiň hem baýlygydyr, jemgyýetiň ösüşiniň möhüm şertidir. Zähmete ukyply ilatyň saglygy ýurdumyzyň şu gününiň abadançylygynyň, çagalaryň saglygy bolsa röwşen geljegiň kepilidir. Häzirki döwrüň çagalary –ertirki uly adamlardyr hem-de olar üçin sagdyn durmuş gurşawynyň döredilmegi ýurdumyzyň durnukly ösüşiniň binýady bolup durýar. Mälim bolşy ýaly, çagalaryň saglyk ýagdaýy durmuş, biologiýa, ekologiýa şertleri hem-de medeni-bilim binýady bilen kesgitlenilýär. Tutuş ýurdumyz boýunça häzirki zaman barlaghana enjamlary, interaktiw we multimediýa tehnologiýalary bilen üpjün edilen we internete birikdirilen mekdebe çenli çagalar edaralarynyň, mekdepleriň we ýokary okuw mekdepleriniň, şeýle hem çagalar we ýetginjekler üçin estetiki hem-de çeper döredijilik merkezleriniň gurluşygy alnyp barylýar, dynç alyş düzümleri ösdürilýär.

Türkmenistanyň çagalarynyň ýüzlerindäki bagtyýar ýylgyryşlar Gahryman Arkadagymyzyň hem-de Arkadagly Gahryman Serdarymyzyň ýaş raýatlaryň — biziň arzuwlarymyzyň we bagtyýar geljegimiziň hemmetaraplaýyn ösmeklerine, olaryň saglygyna we abadançylygyna gönükdirip durmuşa geçirýän döwlet syýasatynyň netijelidiginiň aýdyň subutnamasydyr.

Owadan Meretdurdyýewa, 

I.Gandi adyndaky Aşgabat lukmançylyk orta okuw mekdebiniň “Pediatriýa” dersiniň mugallymy.