Berkarar döwletimizde ýaşlaryň sowatly, bilimli hem edepli ýetişdirilmegi ugrundaky aladalar milli bilim syýasatynyň üstünlikli durmuşa geçirilýändigi bilen berk baglydyr. Şoňa görä-de ýaşlara mynasyp sowat öwretmek meselesine ýokary ähmiýet berilip, bilim-terbiýeçilik işgärleriniň hünär taýýarlygy yzygiderli kämilleşdirilýär hem-de bilim edaralarynyň maddy enjamlaýyn binýady berkidilýär. Ýaşajyk nesiller bilen geçilýän sapaklarda sowat öwretmek, ýönekeý matematik düşünjeleri bermek, tebigat bilen tanyşdyrmak, daşary ýurt dillerini öwrenmek we beýlekiler bilen birlikde olaryň ýazuw endiklerini kemala getirmek hem möhüm wezipe hasaplanýar. Şoňa göräde çagalaryň ýazuw endiklerini kemala getirmek we ösdürmek terbiýeçiniň hem-de mugallymyň ussatlygyny, netijeli usulyýetden peýdalanmagyny talap edýär. Çagalaryň ýa-da başlangyç synpa kabul edilen okuwçylaryň ýazuw endiklerini ösdürmek wezipesi şu aşakdakylar bilen baglydyr.
Çagalar ýazuw endiklerini özleşdirýän döwründe aýry-aýry harplaryň rasional ýazylyş tärlerini, birikdirilişini çalt, mugallymyň sanamagy bilen ýa-da özüniň sanamagy bilen ritmiki ýazylyşyny doly ele almalydyrlar, şeýle hem mugallymlar synp tagtasynda ýazuw gözenejiklerini çyzmagy, ýazýan zadynyň öňüni ýapman, görkezip synp tagtasynda ýazmak arkaly okuwçylaryň ýazuw düzgünlerine bolan gatnaşygyny gazanmaly.
Belläp geçsek, bu babatdaky degişli Maksatnamada haýal ýazuwa niýetlenen goşa çyzykly (1 synp) we çalt maýda ýazuwa niýetlenen ýeke çyzykly ýazuw gözenejiklerinde ýazmagy öwretmegi göz öňüne tutulýar. Dürs ýazuw sapaklarynda mugallym ünsi diňe harplaryň grafiki şekiline bermän, olaryň sözlerde, baglanşykly tekstde ulanylyşyna hem gönükdirmelidir. Şu maksat bilen hem işiň ýazmaça, basmaça (golýazma), basmaça nusgalaryny göçürmek, ýatdan ýazmak, uly bolmadyk beýannamalardyr, düzmejikleri ýazdyrmak ýaly görnüşlerini ýola goýmaly.
Ýazuw öwretmekligiň ilkinji sapagynda mugallym okuwçylary iş depderleri bilen tanyşdyrýar. Ony partada goýmagyň ýörite düzgünlerini öwredýär. Ilkinji ýazuw sapaklarynda ýörite iş depderlerinde berlen harp böleklerini ýazmagy ýola
goýýar.Ýazuw sapaklarynda okuwçylary ýadatmaly däl. Her bir iş tabşyrygy 20-25 minutyň dowamynda tamamlanar ýaly maksat etmeli. Ýazuwyň basmaça we ýazmaça (golýazma) görnüşleri bardyr. Çagalar,esasan, ýazmaça görnüşinde owadan,elementleri boýunça dogry ýazmaklygy öwrenýärler. Harplaryň elementleri ýörite iş depderlerde anyk görkezilýär. Mugallym şol berlen nusgalar boýunça harplary ýazmagy we olary dogry birikdirmegi öwredýär. I synp okuwçylary üçin niýetlenen goşa çyzykly (dar çyzykly) ýazuw depderlerinde-de okuwçylaryň kalligrafiýasyny düzetmek üçin goşmaça ýumuşlary ýazdyrmak bolar. Mugallym bu depderlere gyzyl syýa bilen harplary ýa olaryň elementlerini ýazyp görkezýär we ony okuwçylar ýerine ýetirýärler.
Synp tagtasyny ýazuwa taýýarlamak arkaly onda geçilýän harplary, ýazylýan sözleri mugallym ýazyp görkezýär we okuwçylar bu tertibi gaýtalaýar. Ýazuw endikleri özleşdirilende oturguçda dogry oturmagyň, oňaýly ýerleşmegiň kadalary hem göz öňünde tutulmaly. Dogry oturyp ýerine ýetirilen işiň göwnejaý bolýandygy, ýaşajyk bedeniň ösüşine sazlaşykly, zyýansyz täsir edýändigi hem düşündirilmeli.
Örän möhüm hem-de jogapkärli döwürde ýagny çagalara sowat öwredilýän, ýazuw endikleri ösdürilýän döwürde goýulan binýadyň berkligi geljekde okuwçynyň owadan hat ýazuwly, hatdatlyk ukyply bolup ýetişmegine gözbaş bolýar. Şonuň üçin hem ýazuw endiklerini kämilleşdirmegiň pedagogik usullaryny doly derejede peýdalanmak mugallymlar üçin wajypdyr.
Häzirki sanly ulgamyň ornaşdyrylýan döwründe hem ýazuw endiklerini ösdürmek üçin degişli serişdeleri, wideorolikleri we hat ýazuwyň möhümligi hakyndaky çykyşlary degişli sapaklarda peýdalanmak maksadalaýyk bolar. Çünki görmek arkaly çagalarda höwes döreýär, gaýtalamaga bolan ymtylyş emele gelýär.
Bilşimiz ýaly ajaýyp döwrümizde hem mylakatly, hoş sözli, bilime höweslendiriji hemde ussat mugallymlar bagtyýar nesilleriň kämil ýazuw endiklerini ele almaklary üçin yhlas zehinlerini gaýgyrman zähmet çekýärler. Şunuň netijesinde döwrümize mynasyp ýaşlaryň täze nesli kemala gelýär.
Bilim terbiýeçilik işini ösdürmek ugrunda uly aladalary durmuşa geçirýän Arkadagly Serdarymyza, halypalyk mekdebini döreden Gahryman Arkadagymyza geljekki hünärmenler hökmünde egsilmez alkyşlar aýdýarys.
Jennet ATAÝEWA,
Magtymguly adyndaky Türkmen döwlet uniwersitetiniň
iňlis dili we edebiýaty fakultetiniň 5-nji ýyl talyby.