Kristofer Wizda
Magaryfçy we halkara ösüş boýunça hünärmen
Sözlerime Rita Mae Brownyň şu sözleri bilen başlamak isleýärin: “Dil — medeniýetiň ýol kartasydyr. Ol halkyň nireden gelendigini we nirä barýandygyny aýdýar.”
Sözler biziň eýe bolan iň güýçli serişdelerimiziň biridir. Olar arkaly biz dünýäni atlandyrýarys, bir aň bilen beýleki aňyň arasyndaky aralygy geçýäris we kimdigimiziň ýadyny gorap saklaýarys. Özüňe degişli bolmadyk bir dilde öwrenilen ýekeje söz hem seniň öň barlygyny bilmändigiň bir gapyny açyp biler: dostluga açylýan gapy, bir mümkinçilik gapysy ýa-da dünýäni bütinleý täzeçe düşünmegiň ýoluny açýan gapy.
Türkmen halky muny ençeme asyrlardan bäri gowy düşünip gelýär. Türkmen nakylynda şeýle diýilýär: “Okamak iňňe bilen guýy gazmak” ýagny bilim gözleginiň sabyrlylygy we tutanýerliligi talap edýändigini ýatladýan täsirli bir pikir. Emma nakylda beýan edilmeýän hakykat bolsa, şol zähmetiň sylagy ölçegsizdir. Şonuň üçin sözlük diňe kesgitlemeleriň kitaby däl, ol gapylaryň kitabydyr.
Bu sözleri men şeýle bir gapynyň on ýyldan gowrak wagt öň, garaşylmadyk ýagdaýda, hiç wagt gitmegi meýilleşdirmedik ýerimde açylan we soň hem hiç haçan doly ýapylmadyk adamy hökmünde ýazýaryn.
2013-nji ýylda bakalawr okuwymy tamamlaýarkam, bir ýyllyk daşary ýurt okuw maksatnamasy bilen Merkezi Aziýada, Gyrgyzystanda ýerleşýän maksatnama gatnaşdym. Asly Alýaskadan bolan adam hökmünde meni giň, açyk giňişlikler hemişe özüne çekip geldi. Hut şol açyk giňişliklere bolan gyzyklanmam meni ilkinji gezek Merkezi Aziýanyň sähralaryna we çöllerine alyp bardy. Maksatnamanyň dowamynda sebiti gezmäge mümkinçilik aldym we gyzyklanmam kem-kemden Türkmenistana gönükdi. Şol sebäpli okuw sanawymyza türkmen dilini hem goşdum. Mugallymym diňe grammatika öwretmek bilen çäklenmedi. Türkmen sungaty, taryhy we mirasy baradaky medeni çykyşlar arkaly maňa tutuş bir siwilizasiýanyň penjiresini açdy. Ol, öz ýolunda, türkmenleriň asyrlardan bäri hormatlap gelen däbini dowam etdirýärdi: diňe bir bilim däl, eýsem terbiýe — ahlak taýdan kemala getirmegi, medeniýetiň siňdirilmegini we dünýäde öz ornuňy duýmagy berýän mugallym däbi.
2014-nji ýylda ahyrynda men Türkmenistanyň özüne iki hepde töweregi syýahat etmäge mümkinçilik aldym. Tebigatyň görnüşleri, binagärçiligi we türkmen halkynyň adatdan daşary myhmansöýerligi mende hiç wagt ýitip gitmeýän täsir galdyrdy.
Meniň üçin garaşylmadyk zat bolsa, Türkmenistanyň on bir ýyldan gowrak wagtdan soňra täzeden durmuşymda peýda bolmagy boldy. 2015-nji ýylda Los-Anjeles şäherinde geçirilen Bütindünýä oýunlarynda Türkmenistanyň Ýörite Olimpiýa topary üçin wekiliýetiň jogapkäri hökmünde hyzmat etdim. Bu tejribe medeniýetara diplomatiýa baradaky düşünjämi çuňlaşdyrdy we sporty dünýäniň dürli künjeklerindäki adamlara ýetirýän oňyn täsirini görkezdi. 2016-njy ýylda magistr maksatnamamyň başynda ilkinji tanşan uniwersitetli dostum, ähli ähtimallyklara garşylykda, türkmen bolup çykdy. Bu baglanyşyk halkara işewürligi ösdürmekde türki medeni ölçegleriniň täsiri baradaky dissertasiýa barlagym üçin örän gymmatly boldy.
2019-njy ýylda Birleşen Milletler Guramasynyň Meýletinçileri meni BMG-niň Elektron hökümet barlagy üçin Türkmenistanyň sanly jemgyýetçilik hyzmatlary boýunça maglumat toplamak we seljermek işine belledi. 2021-nji ýylda türkmenistanly dostum meni Türkmenistanyň hökümeti tarapyndan guralan medeni sergä çagyrdy. Gyzykly tarapy, sergi şol döwürde ýaşap ýören şäherimde geçirilýärdi. 2024-nji ýylda Mongoliýada Parahatçylyk Korpusynyň meýletinçisi bolup hyzmat edýän döwrümde Mongoliýanyň Prezidenti Türkmenistana döwlet saparyny amala aşyrdy. Soňundan seredeniňde, bu pursat öňünden duýduryş ýaly bolup görünýärdi.
2025-nji ýylda bolsa men Türkmenistanda Amerikan Geňeşleriniň (American Councils for International Education) ýurt boýunça müdiri boldum. Ýurduň dürli ýerlerindäki maksatnamalara we hyzmatdaşlyklara ýolbaşçylyk etdim. Şol döwürde hatda 2015-nji ýylda Ýörite Olimpiada bile işleşen tälimçim bilen, Mary şäherinde, on ýyl soň täzeden duşuşmaga hem mümkinçilik aldym.
Men bu hekaýany onuň adatdan daşarydygy üçin däl-de, eýsem ikinji dili öwrenen her bir adamyň tanap biljek bir hakykatyny görkezýändigi üçin paýlaşýaryn: bir medeniýet bilen onuň dili arkaly gatnaşmaga başlanyňyzda, durmuşuňyzyň tutuş ugruny kesgitläp biljek baglanyşyklaryň zynjyry herekete geçýär. Türkmenler şeýle diýýärler: “Dama-dama köl bolar.” Ýokarda beýan eden her duşuşygym bir damja bolupdy we olaryň her biri, türkmen halky bilen gatnaşyk saklamak üçin az-kem bolsa-da türkmen dilini öwrenmäge wagt sarp edenligim sebäpli mümkin boldy. Dil bu tejribeleri biri-birine baglap, olaryň hersinden has uly bir bitewilige öwürýän sapak boldy.
Türkmen dili dünýäde has giň ykrara mynasyp bolan hazynadyr. Merkezi Aziýanyň taryhynda çuň kökleri bolan türk dili hökmünde ol öz içinde asyrlaryň poeziýasyny, dilden-dile geçen däpleri we türkmen halkynyň umumy paýhasyny saklaýar. Türkmençilik düşünjesi — iňlis dilinde ýönekeý ekwiwalenti bolmadyk, emma türkmenleriň öz medeniýetine, şahsyýetine we ýaşaýyş ýörelgesine bolan çuňňur buýsanjyny beýan edýän söz — şol düşünjäni aňladýan dilden aýrylmazdyr. Türkmen dilinde gürlemek, türkmençilik düşünjesi onuň nakyllaryny we söz düzümlerini düşünmek bolsa, türkmen halkyny asyrlaryň dowamynda ýaşadyp gelen ahlak we pelsepe dünýäsi bilen ýüzbe-ýüz bolmakdyr.
Bu däbiň merkezinde XVIII asyryň beýik şahyry, pelsepeçisi we akyldary, türkmen edebiýatynyň atasy hökmünde hormatlanýan Magtymguly Pyragy durýar. Magtymguly özüniň bilim hormatlanýan medeniýetiniň miwesidi. Şahyr we alym Döwletmämmet Azadynyň ogly hökmünde ol Türkmenistanda, Hywada we Buharada medreselerde bilim aldy we ömrüniň uly bölegini göçme mugallym hem-de ruhy ýol görkezijisi hökmünde geçirdi. Sebitde pars dili esasy edebi dil bolan döwürde onuň türkmen dilinde ýazan takmynan sekiz ýüz goşgusy medeni taýdan özüňi tassyklamagyň rewolýusion ädimi boldy. Bu goşgular häzirki wagtda-da okalýar, gündelik durmuşda nakyl hökmünde sitata edilýär we bagşylar tarapyndan aýdyma öwrülip, nesilden-nesle geçirilýär. Magtymgulynyň mirasy türkmen biliminiň hemişe mukaddes hasaplap gelen ýörelgesini şöhlelendirýär: bilim diňe akyl taýdan däl, eýsem çuňňur ahlak taýdan hem ähmiýetlidir we öwrenmegiň maksady diňe ýiti akyl däl, eýsem mynasyp häsiýet kemala getirmekdir. 2024-nji ýylda ÝUNESKO hem-de Türki medeniýetiniň halkara guramasy (TÜRKSOY) onuň doglan gününiň 300 ýyllygyny bilelikde belläp geçdi we şeýlelikde onuň diňe bir Türkmenistana däl, eýsem dünýä edebiýatyna hem degişli ähmiýetini tassyklady.
Emma ähli baýlygyna garamazdan, türkmen dili taryhy taýdan giňişleýin iki dilli salgylanma eserleri taýdan ýeterlik derejede üpjün edilmedi. Türkmenistanyň daşynda bu dili öwrenmek mümkinçilikleri henize çenli çäkli bolup galýar. Wiktoriýa Klementiň 2018-nji ýylda çap edilen düýpli eseri — “Learning to Become Turkmen” — Günbatar dilinde türkmen arhiw çeşmelerine daýanýan ilkinji kitap hökmünde soňky ýüz ýylda türkmen şahsyýetinde diliň we sowatlylygyň nähili merkezî orun eýeländigini aýan etdi. Türkmenler dili we pedagogikasyny Russiýa imperiýasyndan başlap, türki medeni dünýäsi we giň musulman älemi bilen baglanyşyklylykda özlerini dünýä jemgyýetçiliginde ýerleşdirmek üçin aňly-düşünjeli peýdalandylar. Şeýle-de bolsa, häzirki wagtda türkmenler bilen işjeň gatnaşmak isleýän alymlar, diplomatlar we talyplar köplenç bölek-büçek ýa-da doly däl çeşmelere daýanmaga mejbur bolup geldiler. Iňlis we türkmen dilleriniň arasynda ygtybarly hem elýeterli köpri zerurlygy hiç wagt häzirki döwürdäki ýaly uly bolmandy.
Şonuň üçin siziň eliňizde saklap duran eseriňiziň ähmiýeti aýratyn çuňdur. “Makul English–Turkmen Dictionary” hem-de onuň ýanaşyk “Language Handbook” eseri seýrek duş gelýän bir gymmatlygy aňladýar: iki dil dünýäsiniň arasynda köpri gurýan, ylmy taýdan düýpli, elýeterli we söýgi bilen taýýarlanan çeşme. Men hem onuň düzümine girýän bu uly redaksiýa topary bilen bilelikde Dr. Döwran Orazgylyjow hem örän amaly hem-de çuň manyly taslamany amala aşyrdyk. Aşgabadyň iňlis dili talyby üçin bu dünýä derejesindäki dili özleşdirmegiň ygtybarly ýol görkeziji bolup hyzmat edýär. Halkara alym, diplomat ýa-da ösüş boýunça hünärmen (meniň ýaly adamlar) üçin bolsa bu türkmen medeniýeti bilen hakyky gatnaşyga girmek üçin zerur serişdedir. Geljek nesiller üçin bolsa bu gorap saklamak işidir: bu ajaýyp diliň diňe sanly döwürde ýaşap galman, eýsem gülläp ösmegini üpjün edýän ýazgydyr.
Täze dili öwrenmegi pikir edýänleriň hemmesine, aýratyn-da nätanyş ýa-da uzak ýaly görünýän dili öwrenmek isleýänlere şeýle ruhlandyryjy söz aýdýaryn: başlaň. Kämillige ýetmegiň zerurlygy ýok. Diňe ilkinji ädimi ädiň, şeýle bir çeşme sizi göz öňüne getirip bilmejek derejede öňe alyp gider. Muny men şahsy tejribämden bilýärin. Diňe gyzyklanma sebäpli birnäçe türkmen sözlerini öwrenmek baradaky bir karar, on bir ýyl dowam eden duşuşyklaryň, dostluklaryň we hünär üstünlikleriniň ýoluny açdy — men muny öňünden asla çaklamadym. Dil öwrenmek diňe akyl taýdan maşk däl. Ol hormatyň, gyzyklanmanyň we dünýäniň eýýäm bilýänlerimizden has giň we has gyzyklydygyna bolan ynamyň alamatydyr. Türkmen däbinde bolsa ol has hem giň many eýeleýär: ol edebe, ýagny başga bir halky onuň öz şertlerinde çynlakaý düşünmäge, ymtylmak arkaly kemala gelýän nepisligiň, edepliligiň we ahlak gözelliginiň ýoludyr.
Hormatly okyjy, bu kitaby elinize alanyňyz üçin minnetdarlyk bildirýärin. Siz talyp boluň, hünärmen boluň, alym boluň ýa-da diňe gyzyklanma sebäpli bu ýere gelen adam boluň — şu sahypalary açmak bilen eýýäm iň möhüm ädimi ätdigiňizi biliň. Dil öwrenmek syýahatyňyz uzak bir ýerde däl — ol hut şu ýerde. Ol häzirki pursatda, hut şu kararyňyz bilen başlanýar. Bu kitabyň elinizdedigi maňa siz barada bir zat aýdýar: siz meniň ýaly başga bir dili we medeniýeti düşünmegiň zähmete mynasypdygyna ynanýarsyňyz. Siz dogry pikir edýärsiňiz we Siz ygtybarly ellerde.
Nelson Mandela degişli edilýän şeýle bir söz bar: “Bir adam bilen onuň düşünýän dilinde gürleşseňiz, söz aňyna ýetýär. Onuň öz dilinde gürleşseňiz bolsa, söz ýüregine ýetýär.” Bu kitap iň göni manysynda ýüregä ýetmegiň ýol görkezijisidir. Ol ilkinji gezek Magtymgula sapak beren medrese alymlaryndan başlap, türkmen poeziýasyny sähralar boýunça göteren bagşylara çenli, hem-de täze asyrda türkmen diliniň gülläp ösmegini üpjün edýän häzirki zaman mugallymlara we dil alymlaryna çenli dowam edýän hormatly eserleriň uzyn hataryna goşulýar. Ony tanyşdyrmak meniň üçin uly hormatdyr we indiki garaşylmadyk türkmen duşuşygynyň meniň üçin-de, belki siziň üçin hem, gaty ýakyndadygyna hiç hili şübhelenmeýärin.
Kristofer Wizda
Magaryfçy we halkara ösüş boýunça hünärmen
Ulan-Bator, Mongoliýa, 2026
linkedin.com/in/christopher-
Kristofer Wizda — Gyrgyzystan, Mongoliýa, Russiýa, Türkmenistan we Arktika töweregi sebitde on ýyldan gowrak iş tejribesi bolan magaryfçy hem-de halkara ösüş boýunça hünärmendir. Onuň işi döwlete degişli däl guramalary, Birleşen Milletler Guramasyny we döwlet bilen baglanyşykly pudaklary öz içine alýar. Ol köp ugurly toparlara ýolbaşçylyk edip, institusional berkitmäni, mümkinçilikleriň ösdürilmegini we jemgyýetçilik ösüşini ilerledýän maksatnamalary durmuşa geçirdi.
Ol Russiýadaky Beýik Pýotr adyndaky Sankt-Peterburg Politehniki uniwersitetinden Menejment boýunça ylymlaryň magistri derejesini, Alýaska Fairbanks uUniwersitetinden Demirgazyk barlaglary boýunça sungat bakalawry derejesini hem-de Northern Virginia Community College-den Halkara barlaglar boýunça sungat assosiirlenen derejesini aldy.
Onuň hünär kwalifikasiýalaryna işewürlik analitikasy, monitoring we baha beriş hem-de taslama dolandyryşy degişlidir. Ol Ýewraziýa boýunça söwda, howanyň üýtgemegi we medeni mowzuklarda makalalaryň awtorydyr, şeýle hem ÝUNISEF, UNDP, BMG-niň Ykdysady we Durmuş meseleleri boýunça Departamenti (UN DESA) hem-de beýleki halkara guramalar üçin tehniki hasabatlara we syýasat resminamalaryna goşant goşdy.
Ol häzirki wagtda slawýan, Gündogar Ýewropa we Ýewraziýa barlaglary boýunça Assosiasiýanyň (ASEEES) hem-de Adatdan daşary ýagdaýlarda bilim boýunça Pudagara Toruň (INEE) Minimum Standartlar boýunça Iş toparynyň agzasydyr.
Rus dilinde erkin gürleýär, şeýle hem mongol, slowak we türkmen dillerinde tejribesi bar. Dil we medeni bilimini hyzmatdaşlyklary we mümkinçilikleri döretmek üçin peýdalanýar. Häzirki wagtda ol işewürlik dolandyryşy boýunça sapak berýär, Türkmenistan we türkmen medeniýeti boýunça ylmy barlaglar alyp barýar hem-de erkin maslahatçy hökmünde hyzmat edýär.