Agyz kimiňki?

Agzymyz öwrenişipdir, agzy bolan gürleýär diýmäge. Bolmanda-da agzy bolan geplemeli dälmi, eýsem?!

Ýöne gepleýän agyz bar, geplemeýän agyz. Öňi bilen şony bilmeli. Aslynda “agyz” sözi adalga hökmünde kime degişlikä?! Onuň kime degişlidigini nädip bilmeli? Sorap görmeli, kim näme diýjek, kim oňa ýakyn durup eýe çykjak?!

Anatomiýaçylar biziňki diýýärler, dilçiler we dialektologlar-da biziňki diýýärler. Geografiýaçylar-da aýlagyň agzynda duşulaly, şonda bilersiň kimiňkidigini diýýärler. Zoologiýaçylar edil beýle-de bolmaz, biz hem haýwanlarymyzy agyzsyz goýmarys diýýärler… Şeýlelikde agyz meselesi agyz dawasyna öwrülip başlaýar. Muny dawa öwürmän süýji sözler bilen dowam edeliň.

Zoologiýa we anatomiýa hünärmenlerinden rugsat alyp, “at” we “agyz” sözlerini biri-birine baglalyň. At + agyz” = atagyz (atagzy). Şeýlelikde, dilçi, zoologiýaçy we anatomiýaçy “atagyz” (atagzy) şertnamasy bilen özara ylalaşdylar. Munuň netijesine täze guraly-abzaly (atagzyny) ulanýan dördünji hünärmen şaýatlyk etdi.

Türkmen dili söz döretmeklige diýseň ukyply dildir. Içki önümlerine görä sözlük hazynasyny baýlaşdyrmagy başarýan dilleriň biridir. Muňa dilçini, zoologiýaçyny, anatomiýaçyny, gurluşykçy ussany şaýat tutup bilýän “atagzy” sözüniň nusgasyndan hem göz ýetirmek bolýar.

Başga bir mysal alalyň. Ynha, “içýan” sözi, ony hem ýokardaky ýaly “agyz” sözi bilen ylalaşdyralyň: içýan + agyz = içýanagyz. Türkmen gelin-gyzlarynyň çeper ellerinden çykan “içýanagyz”. Syn edip, sygyryp oturybermeli türkmen nagşy. Bu nagyş tutuşlygyna alanyňda, tebigat bilen ynsanyň özara baglanyşygyny sünnäleýän sungat sergisini ýatladýar. Sowgat ýerine edil telpek goýaýmaly. Içýanagyz sözüniň ikinji manysy bolsa çagalarynyň oýunlaryndan biriniň adydyr.

Bu gezek bir sözleme salgylanalyň. “Agaç ata mündürseler, gelmez ýola gönderseler” diýen sözlemdäki birinji sözleriň ylmylyk we göçmelik güýjüni (SYGG) öwreneliň: dil + botanika + zoologiýa + din: netijesi = agaç + at = agaç at = tabyt;  ikinji sözleriň ylmylyk we göçmelik güýjüni (SYGG) öwreneliň: dil + mifologiýa + ulag-aragatnaşyk + din: gelmez + ýol = gelmez ýol = mazar (gabyr, gonamçylyk).

Görnüşi ýaly, dilimizdäki her bir sözüň özüne mahsus ylmy baglanyşygynyň ýanynda ylmy güýji-de bardyr. Türkmen diliniň sözlük hazynasyndaky sözleriň köpüsi hususy adalga hökmünde hyzmatyny berjaý etmek bilen birlikde, ýörite ylmy agyrlygy-da götermegiň hötdesinden gelýärler.

Eýsem bu güýjüň çeşmesi nireden gelýärkä, ýogsa oňa bu güýji adalga berýärmikä? Bu güýç sözüň many gatanjyndan, düşünje, garaýyş girdejisinden emele gelýär. Adalga bir atdyr, konkret ýa-da abstrakt düşünjäniň adydyr. Bu at (adalga) sözleriň atlaryny öz wagtynda dürli pudaklara paýlap bilýän hat-petek gatnadyjynyň wezipesini berjaý edýäne çalymdaşdyr. Sözleriň ylmylyk güýji, başgaça aýdylanda, adalganyň dürli pudaklara paýlan atlardaky many agyrlygyny ýene özüne çekip bilme güýjüdir.

Fizikaçylar “haýsydyr bir jisimiň başga bir jisimi özüne tarap çekme güýjüne çekim(dartym)” diýýän bolsa, biz-de şertli ýagdaýda diliň, dil biliminiň başga bir ylmy çekmegini sözüň ylmy güýji diýip atlandyrýarys. Şeýlelikde, ölçemekçi bolýan zadymyz sözüň ylmy agyrlygydyr.

Related posts

Ýatan ýeriň ýagty bolsun, Amangeldi aga!

Ata Watan Eserleri

Türkmen žurnalistikasy agyr ýitgi çekdi: Amangeldi Nurmyradow aradan çykdy

Türkmenistanyň dokma senagaty Ýewropada tanyşdyrylýar

Türkmenistan bilen Pakistan syýahatçylyk pudagynda ähtnama gol çekişdi

Türkmenistan bilen ABŞ-nyň arasynda bilim ulgamyndaky hyzmatdaşlyk ösdürilýär

ABŞ-nyň Döwlet sekretarynyň orunbasary Landaunyň Türkmenistana sapary

Türkmenistanyň wekili ABŞ-da geçirilen halkara bilim maksatnamasyna gatnaşdy

Alan hoşal, beren hoşal, seniňki nämelik?

Ata Watan Eserleri

Pakistan Türkmenistany CASA-1000 taslamasyna gatnaşmaga çagyrdy

Türkmen-pakistan hökümetara toparynyň 6-njy mejlisi geçirildi

Aýyň täleýnamasy 2026: Noýabr

Türkmenistanyň we Pakistanyň daşary işler ministrleri Yslamabadda duşuşdy

Türkmenistan we BMG-niň agentlikleri COP31 maslahatynyň çäklerinde birnäçe tematiki mejlis geçirdiler

2026: Hepdelik täleýnama ( 16-njy -22-nji noýabr )

20 dollarlyk aýakgabyny 600 dollara satyp bolýarmy? Adamlar haryda seredýärmi ýa-da onuň adyna?

17-nji Noýabr ýyldyzlar näme diýýär? Gündelik Täleýnama

«Ahalteke atlary — parahatçylygyň ilçileri» atly zehin telebäsleşiginiň ýeňijileri sylaglandy

16-njy Noýabr ýyldyzlar näme diýýär? Gündelik Täleýnama

Ata Watan Eserleri

Angliýanyň ýygyndysy Ispaniýanyň rekordyny soňlandyrdy

Filip Diallo FIFA-nyň prezidentligine dalaşgär boldy