3. Muin al-murid (Dini halypanyň şägirdi). Türkmenler X asyryň ikinji ýarymynda yslam dinini kabul edip alandan soň, täze diniň kada-kanunlaryny hem-de talaplaryny öz ene dilinde öwrener we berjaý eder ýaly, okuw kitabyny taýýarladypdyrlar. Halkymyzyň öňbaşçy adamlarynyň biri Ärsary baba 1313-nji ýylda şeýle kitaplaryň birini Gürgençli alym Şeýh Şerep baba sargyt bilen ýazdyrypdyr. Bu barada Abulgazy hanyň „Şejere-i terakime” (Türkmenleriň nesil daragty) atly kitabynda şeýle maglumat berilýär:
” خضر ايلى سالور ايليندين ابو الخان دا آرسارى باى تيكان بار ايردى اوزاق عمر تابقان دولتى Ùˆ مسلمان ليققه كوشش قلاتورغان كشى ايرى بو سوز ميزنينك دليلى بو كيم اول زماندا اوركنجدا بر عزيز كشى بار ايردى شر٠آتلى شيخ ليق مسند يندا اولتورغان Ùˆ هم ملا ايردى آرسارى باى بار يب شيخ مذكوركا قرق تيوه نياز بريب انابت قيليب التماس يوزيندن عرص قلدی كم بيز ترك خلقى توروربز عربى كتاب لارينى اوقوب معنى سيكا يتشيب عمل قلماقليق بسى مشكل بولا تورور اكر عربى مسئله لارنى تركى ترجمه قليب عنايت قيلسانكيز ايردى ثوابغا شريك بولور ايردينكز تيدى ايرسا شيخ شر٠خواجه تقى بارجا مسئلهء دينى نى ترجمه قيليب بر كتاب ايتيب معين المريد آت قيوب آرسارى بايغه بردى. اول وقتدين تا بو كون غاجا بارجا تركمان لار اول كتاب نينك مسئله لار يغه عمل قلا تورور لار”
„Hyzyr ili. Abulhanda (Balkanda) Ärsary baý diýen (bir adam) bar erdi. Uzak ömür tapan, döwletli we musulmanlyga küşeş kylaturgan (tagalla eden) kişi erdi. Bu sözümiziň delili bu, kimÙˆ ol zamanda, Gürgençde [Köneürgençde] bir eziz kişi bar erdi, Şerep atly. Şyhlyk mesnedinde [borjunda] oturan we hem molla erdi. Ärsary baý baryp şyh mezkurga [ýokarda ady tutulan şyha] kyrk düýe nyýaz [sowgat] berip, enabet iltimas ýüzünden arz kyldy, kim, biz türk halky tururmyz, araby kitaplaryny okap, manysyna ýetişip, amal kylmaklyk besi müşgül bola turur. Eger araby meselelerini türki dile terjime kylyp anaýat [hemaýat] kylsaňyz erdi, sogapga şärik bolar erdiňiz diýdi. Ersе, Şyh ŞÐµrеp Hoja taky barça mеsеlе-i dinini [dini mеsеlеlеri] terjime kylyp, bir kitap edip „Muinil mürit” at goýup Ärsary baýga berdi. Ol wagtdan tä bu güngeçe barça türk-menler ol kitabyň meselelerige amal kyla tururlar” [22,C.73]
Yslam dininiň kabul edilmegi we onuň kada-kanunlarynyň özleşdirilmegi, şeýle-de, irki orta asyrlar eýýamyndan başlap tä XX asyryň baş-laryna çenli Orta Aziýanyň şahyrlarydyr alymlarynyň öz bilimini, esa-san, arap we pars dillerinde okadylýan medreselerde, ýagny ýokary dini okuw mekdepde alyp gelendikleri sebäpli, olaryň diňe bir eserlerini, aýratyn hem yslamyň ilkinji asyrlarynda, şol dillerde ýazandyklary bilen düşündirilmän, eýsem soňky döwürlerde-de, haçan-da awtorlar kitapla-ryny öz ene dillerinde ýa-da çagataý dili diýlip atlandyrylýan umumy dilde ýazan mahallary hem, olara arapça ýa-da parsça at dakyp gelipdirler. Bu kada tä XX asyryň ilkinji ýyllaryna çenli dowam edip gelipdir.
Şyh Şerep baba hem öz kitabyna „Muinil murit” diýip arapça at goýup, bu däbe eýeripdir. Bu eser 1313-nji ýylda ýazylyp gutarylypdyr we şol ýyl hem Ärsary baýa gowşurlypdyr. Ärsary baba Şeýh Şerep baba bu kitaby ýazyp bereni üçin kyrk düýe beripdir. Şerep baba, berlen sowgady garyp-gasarlara paýlap berypdir. Şol döwürden bäri ol yzygiderli elde göçürilip, türkmen mekdeplerinde esasy okuw kitaby bolup hyzmat edip gelipdir. Onuň ýazylmagy türki halklaryň arasynda şeýle kitaby döretmek boýunça edilen ilkinji synanyşyk bolupdyr. Türkmenleriň giçki orta asyr-lar döwründäki medeni we edebi durmuşyny öwrenmekde bu kitabyň ähmiýeti ulydyr. Şol döwürde türkmen jemgyýetinde yslam dininiň tutýan ornuny we ähmiýetini kesgitlemekde ol bahasyna ýetip bolmajak çeşmedir*. „Muinil muridi” buýrup ýazdyran Ärsary baý barada aýdylanda bolsa, ol diňe bir „döwletli we musulman dininiň janköýeri” bolman, il arasynda uly hormatdan peýdalanan adam bolupdyr. Türkmenleriň arasynda oňa baba diýen hormatly adyň dakylmagy hem şonuň bilen bagly bolupdyr. Bu taryhy şahsyýeti biz hiç bir jähtden ikirjiňlenmän türkmeniň XIV asyrda ýaşap geçen görnükli magaryfçysy hasap edip bileris. Onuň tagallasy we yhlasy bilen ýazdyrylan „Muinil-murit” bolsa şek-şübhesiz türkmen magaryfçylygynyň taryhynda möhüm orna eýedir.
Bu kitabyň ýeke-täk golýazmasy Türkiýäniň Milli kitaphanasynda saklanyp galypdyr. Ol barada ylym dünýäsine ilkinji bolup başgyrt alymy Ahmet Zeki Welidi (1890–1970) 1928-nji ýylda habar beripdir [19,S.325–345]. Ony gözlemek we ylmy taýdan derňemek bilen ýörite meşgullanan N.Halymow bu barada şeýle diýip ýazypdyr: „Muinu-l-muridiň” XIV asyrda türkmen dilinde ýazylan ýeke-täk ýazuw ýady-gärligidigini, şeýle-de onuň türkmen ylmy üçin uly ähmiýetiniň bardy-gyny göz öňünde tutup, biz 20 ýyldan hem gowrak wagtyň dowamynda onuň gözleginde bolduk. Golýazma hazynahanalary barlap çykdyk we olaryň içinden ony tapmanymyzdan soň, bu kitabyň öňki SSSR-iň çäklerinde ýokdygyna göz ýetirdik. Elbetde, onuň bilen Türkiýä gidip tanyşyp boljakdy, ýöne şol döwürde bu örän çetin meseledi. Şeýle bolansoň, „Muinu-l-murid” bilen tanyşmagyň we onuň üstünde işlemegiň elmydama arzuwynda bolup, Türkiýä iş sapary ýa-da şol ýerde işläp gulluk wezipesini ýerine ýetirmäge gidýän kärdeşlerimizden onuň nusgasyny alyp gelmeklerini haýyş edip, köplere ýüzlenip geldik. „Yhlasa-myrat” diýilişi ýaly, ahyrsoňy, biziň islegimizi filologiýa ylymlarynyň kandidaty Jepbarmämmet Gökleňow kanagatlandyrdy. Biz oňa bu bitiren asylly işi üçin özümiziň minnetdarlygymyzy bildirýäris”[14, C.7]. Şondan biraz wagt geçenden soň N.Halymow we J.Gökleňow bu kitabyň ilkinji neşirini hem okyjylara hödürläpdirler.
Emma olar bu kitabyň golýazmasyny haýsydyr bir kitaphana ýa-da ylmy edara tabşyrmagy we şeýdibem ony köplere elýeter etmegi unu-dypdyrlar. 1992-nji ýylyň iýul aýynda „Muinil-muridiň” mikrofilmini we kserokopiýasyny biz hem Aşgabada getirdik. Dünýäniň türk döwletleriniň kitaphanalaryny kompýuterleşdirmek boýunça halkara konferensiýasyna (Ankara, 1992-nji ýyl, 22-25-nji iýul) gatnaşyjy hökmünde Türkiýede bolanymyzda bu ýurduň Milli kitaphanasynyň işgärleri biziň haýyşymyzy berjaý edip, „Muinil-muridiň” ýokarda agzalan nusgalaryny bize getirip berdiler. Diýarymyza dolanyp gelen günümiziň ertesi biz olary Türkmenistanyň YA-nyň Merkezi ylmy kitaphanasyna we Magtymguly adyndaky Dil, edebiýat we golýazmalar institutyna tabşyrdyk. Biziň getiren nusgalarymyzyň esasynda bu institutyň alymlary „Muinil-muridiň” täze we has kämil neşirini okyjylara ýetirdiler [13,96 s.]
Bu parça Dr. Almaz Ýazberdiýewiň “Oguzlaryň-türkmenleriň sargyt bilen ýazdyran kitaplary” atly makalasyndan bir bölek. Makalanyň dowamyny ýakyn günlerde neşir ederis.